دهم ربیعالاول یادآور یکی از مبارکترین و سرنوشتسازترین پیوندهای تاریخ اسلام است؛ روزی که خورشید رسالت پیامبر اکرم(ص) با بانویی اندیشمند، تاجر و والاهمت پیمان بست تا بنیان نخستین خانواده الهی بر پایه ایمان، صداقت و شراکت حقیقی شکل گیرد. در روزگاری که آسیبهای حوزه خانواده و چالشهای پیچیده همسرگزینی به دغدغهای فراگیر برای جامعه تبدیل شده است، بازخوانی این الگوی اصیل میتواند پاسخگوی بسیاری از نیازهای نسل امروز باشد.
برای واکاوی ابعاد این پیوند فرخنده و سیره اجتماعی این بانوی بزرگ، به سراغ حجتالاسلاموالمسلمین دکتر عباس پسندیده، رئیس پژوهشکده اخلاق و روانشناسی اسلامی و استاد تمام دانشگاه قرآن و حدیث رفتهایم تا در گفتوگویی نوین، ابعاد این الگوی دینی را با نگاهی کاربردی بررسی کنیم. از شما دعوت میکنیم تا پایان این گفتوگوی تخصصی همراه ما باشید.
عبور از ثروت و رسیدن به اصالت؛ درس بزرگ بانوی قریش
چرا انتخاب همسر در روزگار ما گاه به چالشهایی فرساینده تبدیل میشود، در حالی که تاریخ اسلام الگویی چون خدیجه کبری(س) را با انتخابی آگاهانه و ساختارشکنانه پیش چشم ما گذاشته است؟ حجتالاسلام پسندیده در پاسخ به این دغدغهها، به تحلیل شاخصهای اصیل همسرگزینی پرداخته و توضیح میدهد: فرهنگ دینی ما هرگز به مناسبتها نگاهی صرفاً تقویمی ندارد، بلکه تاریخ را به عنوان بستری زنده برای ساختن سبک زندگی شایسته میداند و در این میان، شخصیت ممتاز حضرت خدیجه(س) مانند ستارهای درخشان در آسمان هدایت بشریت میدرخشد تا پاسخی روشن برای پرسشهای نسل امروز باشد. بر همین اساس بررسی سن ازدواج یا جزئیات حاشیهای درباره زندگی گذشته ایشان چندان گرهگشای مسائل امروز جامعه نیست، بلکه آنچه اصالت دارد، کیفیت این تصمیم آگاهانه و عاقلانه است؛ چرا که این بانوی بزرگ با وجود داشتن خواستاران فراوان از میان اشراف متمول، بزرگان و صاحبنامان قریش، به همه آنان پاسخ منفی داد و خود با ارسال واسطه، خواستار ازدواج با جوانی امین شد که اگرچه سرمایه کلان مالی نداشت، اما از گوهر فضائل اخلاقی بهرهمند بود. این شیوه انتخاب، پیامی روشن و عمیق برای دختران و پسران امروز دارد تا ارزشهای واقعی را جایگزین معیارهای ظاهری کنند.
شاخصههای بنیادین همسرگزینی بر مبنای اخلاق و کاردانی
رئیس پژوهشکده اخلاق و روانشناسی اسلامی در این خصوص توضیح میدهد: ریشه بسیاری از چالشهای فرساینده خانوادگی و پروندههای طلاق را باید در اصالت دادن به معیارهای سطحی و غفلت از الگوهای اصیل اخلاقی جستوجو کرد. پژوهشهای میدانی و مطالعات روانشناختی بهصراحت نشان میدهد بخش عمدهای از گسیختگیهای عاطفی ناشی از نداشتن شناخت عمیق از ویژگیهای درونی طرف مقابل است و پیوندهایی که بر پایه هیجانات کاذب یا ثروتهای ظاهری شکل میگیرند، به دلیل دوری از اصالتهای انسانی، سرانجامی جز شکست نخواهند داشت.
او میگوید: حضرت خدیجه(س) در انتخاب همسر به جای تکیه بر ثروت، قیافه ظاهری یا شهرت اجتماعی، سه شاخصه کلیدی را ملاک انتخاب قرار داد؛
خوشاخلاقی: زیربنای تعامل آرام و پیوند پایدار
امانتداری: سرچشمه اعتماد متقابل در کانون خانواده
کاردانی و تدبیر: تضمینکننده مدیریت صحیح چالشهای زندگی
ویژگیهایی که در وجود مبارک پیامبر اسلام(ص) تجلی یافته بود و نشان میدهد پایداری یک زندگی مشترک در گرو اصالتهای اخلاقی و رفتاری است. خوشاخلاقی زمینه تعامل آرام را فراهم میکند، امانتداری به زندگی اعتماد میبخشد و کاردانی و تدبیر، تضمینکننده مدیریت صحیح زندگی است، نه ثروت و جایگاههای ظاهری و کاذب اجتماعی که دوام چندانی ندارند.
مدیریت همزمان فعالیتهای اجتماعی و معمار آرامش در خانه
دکتر پسندیده با بیان اینکه ورق خوردن فصل جدیدی از زندگی مشترک رسول خدا(ص) و حضرت خدیجه(س)، الگویی بیبدیل از تقاطع موفق مسئولیتهای اجتماعی و مدیریت خانواده را به نمایش میگذارد، تصریح میکند: این زندگی ۲۵ساله که ۱۵ سال آن پیش از بعثت و ۱۰ سال پس از آن جریان داشت، خط بطلانی بر این پندار نادرست میکشد که حضور اجتماعی زن را در تضاد با رسالت مادری و همسرداری میداند؛ چرا که این بانوی بزرگ با وجود مدیریت موفق در عرصه تجارت، هرگز نهاد خانواده و تربیت فرزندی چون حضرت زهرا(س) را فدای فعالیتهای بیرون از خانه نکرد و اثبات کرد یک زن توانمند میتواند همزمان در اجتماع نقشآفرین باشد و عمیقترین پایههای تربیت انسانی را در خانه مستحکم کند.
پشتیبانی بیدریغ از ارزشهای الهی در بحبوحه تکذیبها
این استاد حوزه و دانشگاه در تبیین نقش حمایتی حضرت خدیجه(س) در دوران بعثت توضیح میدهد: هنگامی که رسالت جهانی پیامبر(ص) در بستر جامعه جاهلی آغاز شد، حمایتهای همهجانبه این بانوی بزرگ به اوج شکوفایی رسید و به عنوان تکیهگاهی استوار برای رسالت الهی تجلی یافت. او میگوید: در سختترین روزگار تکذیب و فشار سنگین دشمنان، این همسر بصیر با تمام وجود در کنار پیامبر(ص) ایستاد تا مرد بزرگ تاریخ در مسیر خطیر هدایت جامعه دچار تردید نشود و از پشتیبانی آرامشبخش یک همراه راستین بهرهمند شود.
دکتر پسندیده با اشاره به کلام نورانی پیامبر گرامی اسلام(ص) در وصف فضائل این بانوی گرامی ادامه میدهد: رسول خدا(ص) ابعاد عمیق این فداکاریها و شراکت ماندگار را با تعابیری بلند به تصویر کشیدهاست. پیامبر اسلام(ص) در بیان این شراکت معنوی و مادی فرموده: «وَ آمَنَت بی إذ کفَر بی النّاسُ وصدّقتنی إذ کذبنی الناسُ ووزرتنی فی دین الله ومالها»؛ این روایت پرمحتوا نشان میدهد حضرت خدیجه(س) در بحبوحه تکذیب عمومی، نخستین تصدیقکننده نبوت بود، بار سنگین رسالت را از دوش پیامبر(ص) برداشت و تمامی ثروت کلان خود را برای اعتلای اسلام انفاق کرد بدون اینکه کوچکترین تردیدی به خود راه دهد.
حضور اجتماعی با حفظ وقار و کرامت انسانی
در کنار تمام ابعاد معنوی، اقتصادی و اجتماعی، تبیین دقیق کیفیت تعامل این بزرگان با فضای پیرامونی و روابط انسانی از موضوعات مهمی است که باید بهدرستی در جامعه تبیین شود تا الگویی صحیح ارائه شود. این کارشناس دینی در این خصوص توضیح میدهد: آموزههای دین مبین اسلام چارچوب مشخص و دقیقی برای ارتباطات انسانی ترسیم کرده است و سیره بزرگان دین نشان میدهد تعامل میان افراد جامعه و روابط بین زن و مرد باید بر پایه کرامت انسانی و حفظ حدود الهی شکل بگیرد.
وی میگوید: اسلام هرگز قائل به انزوای زنان یا قطع ارتباطات اجتماعی نبوده است، بلکه تأکید دارد مدل ارتباطی افراد باید براساس اصالتهای انسانی و به دور از آسیبهای رفتاری و تحریکات جنسیتی تنظیم شود تا همگان بتوانند در کمال شرافت به فعالیتهای سازنده بپردازند؛ کما اینکه حضرت خدیجه(س) به عنوان یک تاجر موفق در محیطهای کاری با حفظ کامل وقار و کرامت انسانی به فعالیت پرداخت و نشان داد حفظ حدود الهی هیچگاه مانع حضور اثرگذار اجتماعی نخواهد بود و میتوان با رعایت این اصول، به سعادت دنیوی و اخروی دست یافت.
قطبنمایی برای عبور از توفانهای زندگی مدرن
رئیس پژوهشکده اخلاق و روانشناسی اسلامی در بخش پایانی این گفتوگو با تأکید بر ضرورت بازخوانی این الگوهای اصیل اظهار میکند: بررسی کارنامه درخشان و پربار زندگی حضرت خدیجه کبری(س) در سالروز این پیوند فرخنده، قطبنمایی مطمئن برای عبور از چالشهای فرساینده زندگی مدرن و دستیابی به آرامش پایدار است. شناخت ژرف ابعاد شخصیتی این بانوی یگانه و بازآفرینی سیره عملی ایشان در تاروپود زندگی امروز، نه تنها ضامن استحکام و پایداری بنیان خانواده است، بلکه جامعه را در برابر ناهنجاریها و تزلزلهای فکری واکسینه کرده و مسیر کمال فردی و اجتماعی را هموار میکند.
حجتالاسلام پسندیده در جمعبندی درسهای این ازدواج پرثمر توضیح میدهد: تمسک به آموزههای عملی پیامبر رحمت(ص) و حضرت خدیجه(س)، کلید طلایی ساختن زندگی برپایه اخلاق، شراکت حقیقی و ایمان است. امیدواریم با الگوبرداری ژرف از این مکتب متعالی، بنیان خانوادههای خود را بر پایه صداقت، کاردانی و همراهی صمیمانه در صراط مستقیم استوار کنیم تا با بهرهگیری از این معارف ناب، شاهد شکوفایی جامعهای پویا، متعالی و خانوادههایی استحکامیافته در عصر حاضر باشیم.
نظر شما